BAKI.22.08.2003.MEDA-PRESS: Kiyev Ukraynanın indiki qaz-nəqliyyat infrastrukturunun idarə olunmasına Rusiya "Qazprom"unu və Almaniyanın Ruhrgas konsernini buraxmaq fikrindən daşınıb. Bu yaxınlarda Ukrayna Energetika naziri Sergey Yermilovun verdiyi bəyanata görə, beynəlxalq konsorsium onun ölkəsinin bütün qaz kəməri sistemini deyil, yalnız yeni şaxəni- Aleksandrov Qay-Novopskov-Ujqorod xəttini idarə edə bilər. Köhnə ixrac infrastrukturu isə Ukrayna hökümətinin ixtiyarında qalacaq. Ukraynalıların qaz nəqli üzrə cədvəllərinə nəzarət etməyə hazırlaşan Rusiya "Qazprom"unun əməkdaşları Kiyevin danışıqlarda yeni mövqeyindən şok vəziyyətinə düşüblər.

"Vedomosti" qəzeti xatırladır ki, Ukraynanın qaz şəbəkələrinin müştərək idarəsi fikri keçən ilin yayında yaranıb. O zaman prezidentlər Vladimir Putin və Leonid Kuçma konsorsium yaratmaq barədə razılığa gəldilər. "Qazprom"və "Naftoqaz Ukrainı" bərabər əsaslarla ona rəhbərlik etməli idilər. Qərara alınmışdı ki, konsorsium Ukraynanın bütün boru şəbəkələri idarəsini öz əlinə götürür. 2002-ci ildə tərəflər öz səhmlərinin hərəyə 16 faizini Rusiya qazının Almaniyadakı əsas müştərisi Ruhrgas alman şirkətinə vermək barədə ilkin razılığa gəldilər. Lakin Putin- Kuçma ideyası kağız üzərində qaldı: Kiyev haqlı olaraq ehtiyatlanırdı ki, "Qazprom" və "Ruhrgas"bu konsernin infrastrukturuna yiyələndikdən sonra, Ukrayna ərazisindən qazın axıdılmasının qiymət cədvəlini aşağı sala bilərlər. Ukraynanın ssenarisinə görə, konsorsium nəql edilən qazı Ukraynanın Rusiya ilə sərhədində satın almalı və Avropaya satmalıdır. Bu şərt Moskva üçün qəbuledilməzdir. Bildiyiniz kimi, danışıqlar prosesinin gedişi barədə mətbuatda ziddiyyətli xəbərlər yayılırdı. Ancaq indi məlum olur ki, əslində tərəflər dalana dirəniblər və Kiyev də, demək caizdirsə, "Qordiyev düyününü kəsməli oldu".

Ukraynanın Energetika naziri Sergey Yermilovun bəyanatına görə, konsorsiuma yalnız onun öz vəsaitləri ilə tikdiyi yeni boru xəttləri daxil ediləcək, mövcud qaz-nəqliyyat sisteminə isə Ukrayna höküməti və "Naftoqaz Ukrainı" rəhbərlik edəcəklər. Onun sözlərinə görə, konsorsium iştirakçıları ildə 30 mlrd. kub metr həcmində qaz ötürə bilən yeni Aleksandrov Qay-Novopskov-Ujqorod marşrutunun tikintisi imkanını müzakirə edirlər.

Ukrayna Nazirlər Kabinetinin mətbuat xidmətində "Vedomosti"-yə bildiriblər ki, "tərəflər" kəmərdən istifadənin əsas ssenarisi barədə razılığa gələ bilmirsə, bunun güzəştli variantı əlavə tikili və şəbəkələrə malik konsorsium yaratmaqdır"."Naftoqaz Ukrainı"dakı mənbənin də iddiasına görə, "konsorsiumun qaz-nəqliyyat sisteminə" yalnız yeni xətlərlə qazın daşınmasının aid olacağı barədə qərar o vaxt qəbul edildi ki, Ukraynanın bütün qaz-nəqliyyat şəbəkəsi bazasında konsorsium yaradılması haqqında danışıqılar dalana dirəndi".

"Qazprom"un idarə heyəti sədrinin mətbuat katibi Sergey Kupriyanov bu xəbəri təsdiqləyərək, vurğulayıb ki, yeni şaxənin çəkilməsinə dair danışıqlar gedir. Konsorsiumun biznes-planı layihəsi ildə 15 mlrd. kub metr qaz ötürmək və gələcəkdə onu 32 mlrd kub metrə çatdırmaq gücündə olan yeni magistral kəmərinin tikintitsi imkanını nəzərdə tutur. Kupriyanovun sözlərinə görə, yeni xəttin marşrutu, qiyməti və tikintinin müddəti hələlik müzakirə olunur, tikintinin maliyyələşdirilməsi məsələsi isə sonra, konsorsiumda iştirakçıların payı tam müəyənləşdikdə həll edələcəkdir. Yermilov iddia edir ki, yeni şaxə təqribən 2 mlrd. dollara başa gələcək. Lakin "Qazprom" rəhbərliyi Kiyevin danışıqlardakı mövqeyindən qəfil geri çəkilməsindən heyrətə gəlib. "Qazprom" dakı mənbə israrlıdır: "Güman olunur ki, konsorsium Ukraynanın bütün magistral qaz kəmərlərini idarə edəcək". Ruhrgas-ın nümayəndəsi Hayner Harbi isə yeni qaz şaxəsinin çəkilməsi məsələsinin şərhindən ümumiyətlə vaz keçib.

Təhlilçilər hesab edirlər ki, Yermilovun bəyanatı konsorsiumun əsas ideyasının üstündən xətt çəkir. "Trast" bankının nümayəndəsi Vladislav Metnyov xatırladır ki, "Qazprom" konsorsiumu yaratmağı təklif edəndə borunun Ukrayna ərazisindəki hissəsinə daha yüksək səviyyəli nəzarətə və şəffaf tranzit qiymət cədvəlinin formalaşacağına ümid bəsləyirdi. "Troyka Dialoq" investisiya şirkətinin təhlilçisi Valeri Nesterovun fikrincə, yeni şərtlər danışıqların yeni raundu ərəfəsində "Qazprom"a təzyiq vasitələrindən biridir. O, deyib: "Ukrayna tərəfi narahatdır, ona görə ki, bir tərəfdən ixracçı kimi "Qazprom", o biri tərəfdən isə istehlakçı kimi Ruhrgas, görünür, Ukrayna şəbəkələrindən ötürüləcək qazın qiymət cədvəlinin aşağı olmasında maraqlıdırlar.

Milli "Naftoqaz Ukrainı" konserni idarə heyəti sədri Yuri Boykonun verdiyi məlumata görə, Ukrayna və Rusiya avqustun 31-də Ukrayna qaz-nəqliyyat sisteminin idarəsi üzrə konsorsiumun fəaliyyətinə dair texniki-iqtisadi əsaslandırmanı (TİƏ) imzalamaq niyyətindədirlər. Avqustun 26-da qaz-nəqliyyat konsorsiumunun Müəssisələr Şurası çağrılacaq. Bundan sonra müqavilənin imzalanmasının dəqiq tarixi müəyənləşdiriləcəkdir. Bu zaman Boyko konsorsiumun hansı model üzrə işləyəcəyini dəqiqləşdirməyərək qeyd edib ki, hazırda Rusiyanın Ukraynaya gəlmiş nümayəndə heyəti bu məsələ üzərində işləyir.

Ancaq məlumdur ki, Moskva ilə Kiyev arasında "qaz münasibətləri" nin soyuması heç də beynəlxalq konsorsium yaradılması layihəsindən başlamayıb. Ukraina xeyli müddət idi ki, necə deyərlər, "qazın borudan icazəsiz götürülməsi ilə" (əslində oğurlanması ilə) məşğul idi ki, bu da "Qazprom"un haqlı qəzəbinə səbəb olurdu. Son zamanlar bu mürəkkəb münasibətlər kələfinə Türkmənistan "düyünlər"i də əlavə olub. Sonuncu öz qazının Ukrayna ərazisindən və onun köməyi ilə müstəqil ixrac etmək barədə təkəbbürlü planlar cızır. Əslində qaz kələfi çox düyünə düşüb. "Qazprom" Ukraynanın magistral qaz-nəqliyyat şəbəkələri olmadan keçinə bilməz, çünki Rusiya qazının əsas həcmləri Avropaya məhz bu yolla daşınır. Türkmənistan da Moskva üçün çox vacibdir, çünki,"Qazprom" Aşqabaddan dünya qiymətlərindən çox aşağı aldığı qazı həm rus alıcılara verə, həm də Avropaya ixrac edə bilər. O ki, qaldı Türkmənistana, "Qazprom" onun qazını topdan alan ən yaxşı müştərilərdən biridir. Ukrayna isə, Rusiya qazı olmasa, öz enerji balansının heç yarısını da təmin edə bilməzdi. Rusiyanın daha bir qəzeti- "İzvestiya"nın fikrincə, Rusiya-Ukrayna və Türkmənistan qazın RF ərazisindən keçməklə, Mərkəzi asiyadan Ukraynaya nəqli üçün yeni boru xəttinin tikintisi layihəsi ətrafındakı ixtilaflar ucbatından az qala "qaz müharibəsi " astanasındadırlar. Moskva bu kəməri çəkmək istəmir, ancaq görünür Kiyev və Aşqabadın birgə təzyiqi qarşısında geri çəkilməli olacaq. Bu səbəbdən "izvestiya" hesab edir ki, belə vəziyyətdə Rusiya-Ukrayna-Türkmənistan üçlüyündən 2-sinin 3-cüyə qarşı birləşməsi haqqında istənilən xəbər beynəlxalq qalmaqal doğura bilər.

Xatırladaq ki, bu yaz prezident Niyazov Xəzərboyu qaz kəmərinin tikintisi təşəbbüsü ilə (Kiyev onu dəstəkləyib) çıxış etmişdi. Həm də bu layihədə "Qazprom" un dominant roluna təzminat verilmir. Türkmənbaşı dərhal bəyanat verib ki, layihədə "Naftoqaz Ukrainı" və başqa qrumlar iştirak edə bilərlər. "Qazprom" isə Türkmənistana əvvəlcə mövcud xəttlərin yenidən qurulmasının bir neçə variantını hazırlamağı və yalnız bundan sonra 2,5 mlrd. dollara başa gələcək yeni marşrutun çəkilməsinin məqsədəuyğunluğu məsələsinin həllini təklif edir. Bundan əvvəl "Qazprom" mövcud "Orta Asiya-Mərkəz" qaz kəmərinin modernləşdirilməsi ilə (təqribən 2 mlrd. dollar xərc tələb edir) kifayətlənməyi təklif edirdi.

Aşqabad və Kiyev isə görünür, hər halda, "üçüncü artıqdır" oyununu oynamaqda qərarlıdırlar. Media-Press artıq yazıb ki, əgər Moskva Ukrayna-Türkmənistan layihəsinin gerçəkləməsinə razılığını verməsə, onda Ukrayna Rusiya qazının Avropaya ixracını məhdudlaşdırmaqla hədələyir. Kiyev qərarını bununla əsaslndırır ki, borular mərkəzi asiya qazı ilə ilk növbədə türkmən qazı ilə doludur. Lakin "Qazprom", deyəsən, "öz boğazına çatı salmaq istəmir". İş burasındadır ki, yeni qaz kəməri (tikiləcəyi halda) ixracçı kimi Türkmənistanın imkanlarını artıra və bu halda o, özünün əzəmətli qaz ehtiyatları sayəsində Avropa bazarlarında "Qazprom" üçün real təhlükəyə çevrilə bilər. Üstəlik ona görə ki, "Qazprom"un Ukraynadan yan keçən marşrutlar tikintisinə dair layihələri var. Məsələn, Rusiya qazının Avropaya ixracının prinsipcə yeni olan Şimali Avropa kəmərini göstərmək olar. "Qazprom"un rəhbəri A. Millerin avqustun 15-də verdiyi bəyanatına görə, Şimali Avropa qaz kəmərinin tikilməsinə şirkətimiz daha çox önəm verir. Bu layihə "Qazprom"a yeni-yeni bazarlara, o cümlədən Şimali Amerika bazarına çıxmağa imkan verəcək. Şirkətimiz məhsulun bölüşdürülməsi şərtləri əsasında Orta Asiyada qaz istixracında da iştirak edəcək. Özbəkistan, Qazaxıstan və Türkmənistanla müvafiq razılaşmalar da vardır. Şirkət 2008-ci ilə kimi illik qaz ixracının həcmini 200 mlrd. kub metrə çatdırmaq ümidindədədir.

Bu faktı da qeyd edək ki, avqustun 18-də Moskvada "Qazprom", "Turkmennefteqaz" və "Turkmenqaz" arasında imzalanmış elmi-texniki əməkdaşlıq sazişi "Orta Asiya-Mərkəz" qaz- nəqliyyat sisteminin inkişaf etdirilməsini nəzərdə tutur. Bu sənədə uyğun olaraq, həmin sistemin yenidən qurulması, genişləndirilməsi və yeni obyektlər tikilməsi üzrə kompleks proqam işlənib hazırlanacaq, Türkmənistan ərazisində "Orta Asiya-Mərkəz" obyektlərinin mövcud vəziyyəti cihazlarla birgə yoxlanılacaq, yeni qaz-nəqliyyat tikililərinin ən münasib marşrutları müəyyənləşdiriləcək və proqram çərçivəsindəki sərmayə qoyluşlarını əsaslandıran sənədlər hazırlanacaqdır. Ehtimal edilir ki, 2004-cü ildən Rusiyaya türkmən qazının verilməsinə (ildə 5-6 mlrd. kub metr) başlanacaqdır. 2009-cu ildə ixrac həcmi ildə 70-80 mlrd. kub metrə kimi yüksələcəkdir. Lakin bütün bunlar yəqin "qaz müharibə"sinin başlanmayacağı təqdirdə mümkündür.