BAKI.03.11.2003. MEDİA-PRESS: Qazaxıstan hərbi-dəniz donanmasını yaratmaq üzrədir.Oktyabrın son günlərində Türkiyədə Qazaxıstan Müdafiə nazirliyi nümayəndə heyətinin NATO nnümayəndələri ilə danışıqlarına yekun vurulub. "Nezavisimoye voyennoye obozreniye" belə yazır.

Hələlik Qazaxıstan Hərbi-dəniz qüvvələri (HDQ -nın şəxsi heyəti- 3000 nəfərdir) 16 keşik qayığı ( 4- sovetlərdən qalmadır, 4-ü-Türkiyədən , 6-sı -ABŞ-dan alınıb, 2 hərbi qayıq öz istehsalıdır), SSRİ-dənqalma 2 minatutan gəmi və 2 kiçik hidroqrafik qayıqdan ibarətdir. HDQ-yə Aktau və Atırauda yerləşən aviasiya bölükləri ( 3 "Mi-8" və 6 "Mİ-2" vertolyotları ) ddə daxildir. Aktauda açılmış Ali Hərbi_Dəniz məktəbində milli zabit kadrları hazırlanır.

Rusiyadan bəzi hərbi texnika alan Qazaxıstan hərbi-dəniz qüvvələrinin qurulmasında daha çox ABŞ və Türkiyəyə güvənir. Ancaq, hər şeydən göründüyü kimi, Qazaxıstan yaxın illərdə daha ciddi texnika hazırlamaq niyyətindədir.Astananın fikrincə, HDQ Xəzəp şelfində fəal işlənməkdə olan yataqların gyclü mühafizəsi üçün gərəkdir. Bu qüvvələr həm də neft tankerlərini İran və Azərbaycana müşayiət etmək üçün zəruridir. Qazaxıstan şelfinin mənimsənilməsi işinə artıq böyük sərmayə qoymuş ABŞ və bir sıra NATO ölkələri bu nefti satın alacaqlar. Bu yaxınlarda həmin ölkələr Qazaxıstanın ilk milli donanması gəmilərinin tikintisinə də maliyyə ayırmağa boyun olublar.. Beləliklə, Xəzərdə "sürətlə silahlanma" əlamətləri görünməkdədir.

Əlbəttə, bu gün Xəzərdə ən qüdrətli donanmaya Rusiya malikdir. Bu donanmaya suüstü hərbi gəmilər dəstəsi ( briqadası ), keşik gəmiləri dəstəsi, təminat gəmiləri dəstəsi, axtarış və qəza-xilasetmə işləri idarəsi, hidroqrafik gəmilər divizyonu, ekranoplanlar adlanan təyyarə qrupu və qvardiya dəniz piyadaları briqadası daxildir.

RF Xəzər Hərbi Donanması (RXHD) tərkibində 15 minə yaxın hərbçi var. Bununla yanaşı RF Federal Təhlükəsizlik Xidməti (FTX) sərhəd qoşunlarının dəniz qüvvələri də öz keşik gəmiləri ilə birlikdə burada təmərküzlləşib.RF donanmasının döyüş gücü vaxtı illə SSRİ-nin burada malik olduğundan və üst-üstə bütün xəzəryanı dövlətlərin buradakı qüvvə və vasitələrini gücünddən üstündür.Həm də Rusiyanın dəniz kommunikasiyalarını etibarlı qoruyan raket gəmiləi vardır. Müxtəsər , Rusiya Xəzərdə əzələlərini oynatmaq dəst-xəttitndən əl çəkmək niyyətndə deyil.İndi Rusiyada bu donanma üçün 2-ci raket keşik gəmisi tikilir, "Tatarıstan" freqatı isə lan təzəcə bu qüvvələrin tərkibinə verilib.

Xəzərdə hərbi gəmi və qayıqların sayına görə ikinci Azərbaycandır( keşik gəmisi, torpedo və raket katerləri, 6 minatutan , 6 orta desant gəmisi və ona yaxın sərhəd kateri- çoxunun texniki vəziyyəti sual altındadır).Şəxsi heyətin tərkibi 2500-ə yaxındır.Dəniz sərhəd qoşunları briqadada birləşib.Türkiyə əv ABŞ-ın hərbi yardım şəklində azərbaycan hərbi-dəniz qüvvələrinə verdikləri keşik katerlləri sadaladıqlarımıza daxil deyil.

Azərbaycan kiçik döyüş gəmiləri, yardımçı gəmilər tikmək və onları təmir etmək üçün istehsal bazasına və peşəkar kadrlara da malikdir.Bu baza Bakıdı 5 gəmi təmiri zavodu , o cümlədən 1 hərbi zavoddan ibarətdir. Burada idxal seksiyalarından keşik (qaravul ) və desant katerləri, minatutanlar və təminat gəmiləri tikmək və ya yığmaq mümkün olsa da, indilikdə üzən yeni döyüş vasitələrinin tikintisində bu bazadan yararlanan yoxdur.

Azərbaycanın payına düşmüş sovet gəmilərinin bir qismi ö texniki vəziyyətinə görə, artıq döyüş qabiliyyətli deyil. Milli hərbi-dəniz donanmasının tərkibi ABŞ və Türkiyənin köməyi hesabına təkmilləşir.2001-də dəniz sərhədçilərimiz amerikanların vəd etdiyi iki keşik katerindən birincisini, cari ildə- ikincisini alıblar. Bəzi rusiya mənbələri Azərbaycanın Türkiyədən 30 itigedən keşik katerinin aldığını yazır.

Bütün bunlara rəğmən, hərbi- dəniz qüvvələrimizin qüdrətindən danışmağa dəyməz. Görünür, rəsmi Bakı qarşısına belə qüvvələrin tikintisi üzrə miqyaslı vəzifələr qoymayaraq, sərhəd-nəzarət xidmətini genişləndirmək niyyətindədir.Rusiyalı təhlilçilər Azərbaycanın bu sahədə potensialını artırmaq imkanını ( ABŞ, Böyük Britaniya və Türkiyənin marağı nəzərə alınmaqla ) istisna etməsələr də , Azərbaycan bu vəzifənin həlli yönümündə iş görmür.2003-cu ilin avqustunda Xəzərdə ilk dəfə azərbaycan-amerika hərbi təlimləri keçirildi. Lakin təlimlər yalnız qaçaq yolla narkotiklərin və nüvə materiallarının daşınmasının qarşısını almağa yönəldiyi üçün,çox məhdud səciyyə daşıyırdı.

Yeri gəlmişkən,rəsmi Bakı "sülh onün hərbi dəniz qüvvələrinin (HDQ) peşəsidir" devizini yalnız söz xatirinə elan etməyib, həm də bunu əməllərilə sübut edir.Hərbi dənizçilərimiz bu yaxınlarda Rusiya HDQ-nın baxış-təlimində iştirak edib. Hər iki donanmanın heyəti dənizdə xilasetmə əməliyyatlarının aparılmiasını məşq ediblər, bir neçə gün əvvəl isə Həştərxana ehtiram səfəri ediblər.

Türkmənistan da öz HDQ -nı möhkəmləndirir. SSRİ dövründə Xəzər donanması su hövzəsinin mühafizə briqadası Krasnovodskda (indi -Türkmənbaşı) yerləşirdi. Buradakı gəmilərin bir qismi Türkmənistan HDQ ttərkiinə verildi( ən azı 200- nəfər şəxsi heyətlə).Artilleriya əv keşik aterləri, baza minatutanı ( təcrübə olaraq gövdəsi plastik şüşədən) və hava balışı prinsipi ilə üzən 2 kater Türkmənistana verildi. Bu gəmilərin döyüş qabiliyyəti şübhəli olduğundan Aşqabad yenilərini axtarır.Deyilənə görə, bu yaxınlarda Ukraynadan 20 keşik kateri alınınb , birini isə ABŞ hədiyyə edib.

Yadınızı salaq ki,Qazaxıstanın müdafiə naziri milli HDQ-nı təşkil etmək niyyətini bildirəndə Moskva bu ideyanı dərhal kəskin tənqid etmişdi.Guya Xəzərdə HDQ balansı var və bunu pozmağa lüzum yoxdur. Ruslar Qazaxıstanın Xəzərdəki yataqlarında keşik çəkən rus gəmilərinə qarşı öz HDQ-nı çıxartmaba hələ 10 il qabaq Qazaxıstanın cəhd göstərdiyini yada saldılar.Bu cəhd uğursuz oldu. "Nezzavisimoye voyennoye obozreniye"nin yazdığına görə, BƏƏ-dən alınmış katerlərin dənizə çıxması ilə batması bir olmuşdu.. Hərbi limanların silahla təchizi də bir şey vermədi.

Ancaq Astana öz HDQ -nı yaratmaq imkanları barədə nikbindir. NATO bu ilin martında Qazaxıstanı ba alyansın Cənubi Avropa Donanmasının(CAD) məsuliyyət zonasına daxil edib. Bu Qazaxıstana xeyli maddi yardım almaq imkanı verir , Bu vəsait HDQ təşkilinə xərclənəcək. Qazaxıstanın NATO ilə əməkdaşlığı ona donanma heyətlərini də formalaşdırmağa, onları alyansın Türkiyə, Yunanıstan, İtaliya əv İspaniyadakı bazalarında oxutmağa imkan qazanacaq. Astana donanma yaradımasını düzgün addım sayır. Qəzetin yazır: N.Nazarbayevin komandası bu fikirdədir ki, 5 xəzəryanı dövlət bu dənizin hüquqi statusuna nail olmağa uğursuz cəhdlər göstərdiyi bir vaxtda, region get-gedə təhlükə mənbəyinə çevrilməkdədir və tezliklə gərginlik son həddə çata bilər. Qazaxıstan da daxil, bəzi sahilyanı ölkələr artıq öz yataqlarının mənimsənilməsinə başlayıblar. Rusiya Qazaxıstanın silahlanmaq meylitnə hələki loyal yanaşır.Bir şey aydındır ki, Moskva bu işdə ona kömək göstərməyə hazırlaşmır.Bu o qədər məntiqi də görünmür: axı, Xəzər şelfində Rusiyanın mənafeləri heç də az təmsil olunmayıb. Bu ölkə ən iri yatağını məhz Rusiya ilə birgə mənimsəyəcək. Mütəxəssislərin fikrincə, Moskva onu silahlandırmaqdan faydalana da bilərdi.

Lakin müşahidəçilərin fikrincə, Xəzərdə silahlanmanın sürətlənməsinə təsir edən mühüm amil son vaxtlar silah oynatmaq mərəzinə tutulmuş rəsmi Tehranın mövqeyidir. Yadınızdadır ki, iki il öngə İranın hərbi gəmisi özünün saydığı neft yatağında elmi-tədqiqat aparan azərbaycan gəmisini silah işllətmək hədəsi ilə necə oradan uzaqlaşdırmışdı. Azərbaycanın hhava və dəniz mərzlərini pozmağa çoxdan adət etmiş İrandan fərqli olaraq Azərbaycan vəziyyəti gərginləşdirmək isçtəmir. Xəzərdə ən böyük HDQ-nə malik İran həmişə bu dənizə 2-ci dərəcəli hərbi-dəniz səhnəsi kimi baxıb. Buna bir növ rəvac verən sover-iran müqavilələri SSRİ-in dağılmasından sonra əhəmiyyətini itirdi. Amma İran burada öz hərbi hüzurunu artırmaq xəttini seçdi.

Xəzərdə İranın HDQ 2 strukturdan- Xəzər zanasında HDQ komandanlığındın (Ənzəli hərbi-dəniz bazası ) və İslam İnqilabı keşikçiləri sepahı komandanlığından ( Nouşəhr limanında sahil mühafizə batalyonu ) ibarətdir. Ənzəli, Nouşəhr və Rəştdə ordunun HDQ-nin təlim mərkəzləri var. Xəzərdə döyüşkən üzgüçülər məktəbi də vardır. HDQ-nin Xəzərdə ümumən 90 döyüş və yardımçı gəmisi, həmçinin 3 çox kiçik sualtı qayıqı (İran özü tikib ), köhnəlmiş baza minatutanı, keşik katerləri və silahlı motorlu qayıqları vardır.İran Xəzərdəki qüvvələrini Fars körfəzindəki jəmilər hesabına 1,5 dəfə artıra bilər.

HDQ komandanlığı "Mouc " tipli artilleriya katelərini , kiçik , sürətli və iri kalibrli pulemyotlarla , bazukilər və reaktiv qurğularla təchiz olunmuş, əsgərlərinin isə qumbaraatanlar gəzdirdiyi keşik katerlərini də burada yerləşdirmək niyyətindədir.Bu ilin sentyabrında "Peykan" raket kater suya buraxılıb. HDQ komandanı kontr-admiral A. Möhtac bu katerlərin Xəzərdə İranın mənafelərini qoruyacağını deyib . Bir neçə gün əvvəl isə İran XİN-i spoksmeni Həmid-Reza Asəfi Azərbaycanın 2 gəmisinin Həştərxana dostluq səfərindən istifadə edərək Bakını guya Xəzəri militaristləşdirməkdə təqsirləndirmişdi. Ehtimal edirlər ki, "Peykan" katerləri dənizin İranan iddia etdiyi 20 faiz ərəzisində üzəcək, deməli Azərbaycanın ərazi sularını pozacaq.Respublika XİN-i spoksmeni Ramiz Məlikovun dediyinə görə,"İranın bu addımı bütün Xəzəryanı dövlətlər üçün təhlükədir. Ancaq rəsmi Bakı öz dəniz səhədlərini qorumaq üçün kifayət qədər qüvvəyə malikdir. Ancaq, R. Məlikov Azərbaycanın təkbaşına hərəkət edib-etməyəcəyi barərədə bir söz deməsə də, hamı İran kəmisinin 2 il əvvəlki təcavüzkar hərəkətindən sonra Türkiyənin Azərbaycana dəstək mənasında demarşını yaxşı xatırlayır, Bəli, əlverişsiz vəziyyət yaranarsa, Bakı Tehranla təkbətək qalmayacaq. Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri qırıcı təyyarələrinin Bakı səmasındakı pərvazları şər şeyə aydınlıq gətirdi.

BUŞ: ABŞ AZƏRBAYCANDA İQTİSADİ-SİYASİ İSLAHATLARI MÜDAFİƏ EDƏCƏK