BAKI.17.09.2003.MEDİA-PRESS: "Vremya novostey" qəzeti yazır: "MDB-nin Yaltada açılan növbəti sammitini, bir çox əvvəlkilər kimi ,tarixi adlandırmaq olardı. Bu şərtlə ki, onun gedişində Belarus, Qazaxıstan, Rusiya və Ukraynadan ibarət tərkibdə Vahid İqtisadi Məkan (VİM) yaradılması haqqında saziş imzalansın". Ancaq bu gün artıq aydındır ki, əgər həmin 4 dövlətin prezidentləri deyilən sənədi imzalasalar belə, onun əhəmiyyəti ilin başlanğıcında düşünüldüyündən xeyli az olacaq. O vaxt VİM ideyası MDB-nin "böyük dördlüyü"nün düşüncəsinə hakim kəsilmişdi.
Bu "məkanda" azad ticarət zonasından artığına nail olmaq mümkünsüzdür. Çünki dördlüyün yalnız bir üzvü-Kiyev buna hazır deyil. Ukrayna öz suverenliyindən keçmək istəmir: VİM-də fövqəlmilli orqanların təsisi məhz bunu nəzərdə tutur. İkinci mərhələdə fövqəlmilli orqanlar yaradılması konsepsiyasında bu şərt nəzərdə tutulub. Sammit ərəfəsində Ukrayna Ali Radası ölkənin VİM-ə daxil olması barədə qərar qəbul eməkdən boyun qaçırıb. Millət vəkilləri bu məsələ barədə mövqelərini yalınz sabah, yəni prezidentlər Yaltaya toplaşdıqdan sonra, "müəyyənləşdirəcək" və hansı qərara gəldikləri barədə son anda ölkə prezidenti Leonid Kuçmaya məlumat verəcəklər. Yəqin ki, telefonla.
Yaltada baş verə bələcək digər mühüm hadisələrə (ancaq onlar daha baş verməyəcək) misal kimi qeyd etmək olar ki, formal şəkildə olsa belə. GUÖAM sammiti keçirilməyəcək. Halbuki, Krım görüşünə xeyli qalmış Gürcüstan, Ukrayna, Özbəkistan, Azərbaycan və Moldova paytaxtlarında sammitin keçiriləcəyi istisna edilmirdi. İş burasındadır ki, bu qeyri-formal qurumun yalınz 4 lideri Yaltaya gələcək. Beşinci lider-Azərbaycan prezidenti Heydər Əliyev, məlum olduğu kimi, Amerikanın Klivlend xəstəxanasında müalicə kursu keçir. Ancaq məhz buna görə, Krımdakı görüşün maraqlı olacacağı gözlənilir. Çünki Azərbaycan Nazirlər Kabinetinin yeni başçısı İlham Əliyev orada ilk dəfə tribunaya qalxacaq.
MDB ölkələri üçün daha bir taleyüklü məsələ- Rusiya, Türkmənistan və Ukraynadan ibarət tərkibdə qaz konsorsiumu yaradılması məsələsi də Yaltada müzakirə olunmayacaq. Bu ideya Türkmənistan prezidenti Saparmurat Niyazova məxsusdur. Bu yaxınlarda o, bir daha öz təklifini yada salaraq, vəd etmişdi ki, məsələni Leonid kuçma və Vladimir Putinlə müzakirə etmək üçün Yaltaya gələcək. Türkmənbaşı hələ mayda Sankt-Petarburqun 300 illiyi bayram edilərkən, geniş miqyasda qaz əməkdaşlığını öz xammalının başlıca müştəriləri ilə müzakirə edəcəklərinə ümid bəsləyirdi. Ancaq Neva sahillərində bu məsələ nə isə alınmadı. Rusiya prezidenti Türkmənistan başçısı ilə çox qısa müddət ünsiyyətdə oldu və bu zaman ikili rusiya-türkmənistan vətəndaşlığı haqqında sazişdən Aşqabadın birtərəfli qaydada çıxmağı ilə bağlı qalmaqalla maraqlandı.
İndi isə Yaltada heç belə qısamüddətli ünsiyyət də olmayacaq. Ona görə ki, Türkmənbaşı sammitə gəlməkdən boyun qaçırıb. Bu barədə Ukrayna xarici işlər nazirinin müvaini Aleksandr Motsik məlumat verib. Bununla əlaqədar strateji qaz əməkdaşlığı barədə Aşqabaın elan etdiyi Ukrayna-Türkmənistan sazişi də imzalanmayacaq. Aşqabad Niyazovun Yaltaya gəlməkdən imttinasının səbəbini göstərmir. Heydər Əliyevdən fərqli olaraq, Türkmənbaşı rəsmən xəstə sayılmır, əksinə, keçən ay alman həkimləri onun sağlamlıq durumunu yüksək qiymətləndiriblər. Türkmənbaşının "gərgin iş qrafiki" də ona əngəl törətmir. MDB-nin əvvəlki sammitlərində iştirak etməyəndə Aşqabad adətən məhz prezidentin iş qrafikinin gərgin olduğunu qeyd edirdi. "Yemiş bayramı" da arxada qalıb, "Ruhnamə"-nin yazılmasının ikinci ildönümü də qeyd olunub. Prezident Niyazov özünün ikinci şerlər kitabını da qurtarıb və nəşr etdirib. Xalq məclisinin "tarixi" iclası da keçirilibdir.
Yalnız bir ehtimal qalır: Türkmənbaşı Yaltada Putinlə görüşmək istəmir. Axı, bu halda o, Türkmənistanda rusdilli vətəndaşların hüquqlarının pozulması ilə bağlı tikanlı suallara bir daha cavab axtarmalı olacaqdı. Bu ehtimal gerçəyə bənzəyir. Heç olmasa, ona görə ki, Aşqabad ikili vətəndaşlıq məsələləri üzrə rusiya-türkmən komissiyasının sentyabra təyin edilmiş ikinci iclasını "qeyri-müəyyən müddətə" təxirə salmağı xahiş edib. Bu xəbəri "Vremya novostey" Moskvadakı diplomatik mənbələrə istinadən yayıb.
Əslində başqa bir ehtimalı, yəni enerji problemini də istisna etmək olmaz. Çünki Yaltada yəqin qaz problemi ilə bağlı çəkişmələr də olacaqdı. Məlumdur ki, öz qazının Avropaya ixracında (əslində bu imkan real potensala az söykənir) Aşqabın Kiyevlə əməkdaşlıq niyyəti Moskvanın enerji niyyətləri ilə tərs-mütənasibdir. Ona görə də, Niyazovu Krımda bu məsələ ətrafında Putinlə xoşagəlməz söhbət gözləyirdi və yəqin bu səbəbdən ondan yayınmağa çalışıb.
Məlumdur ki, "Naftoqaz Ukrainı" səhmdar cəmiyyətinin (SC) başçısı Yuriy Boyko iki gün qabaq Aşqabadda Saparmurat Niyazovla görüşərək, türkmən qazının Ukraynaya ixracı barədə 25 illik müqavilə məsələsini onunla müzakirə edib. Ukrayna Yalta sammitində bu sənədi cümə günü imzalayacağına ümid edirdi. Ancaq danışıqlar uğursuz oldu. Orta Asiya qazı məsələsində "Qazprom"un strategiyasını tar-mar edən bu müqavilə oktyabrdan tez imzalanmayacaq.
"Naftoqaz UKrainı" "Turkmennefteqaza" təklif edib ki, Rusiya "Qazprom"u və "Türkmennefteqaz" uzunmüddətli dövlətlərarası saziş bağladıqdan dərhal sonra ölkənin təbii qazını satın almaq barədə apreldə uzunmüddətli müqavilə imzalansın. Hələlik isə Ukraina və Türkmənistan şirkətləri arasında 2005-ci ilə kimi qüvvədə olan 5 illik saziş hər min kub metri 44 dollara 36 mlrd. kub metr təbii qaz verilməsini nəzərdə tutur. "Naftoqaz Ukrainanın" başçısı öz təkliflərini Türkmənistana açıqlayıb: "Qazprom"la olan müqavilə kimi, bu müqavilə də 25 il qüvvədə olmalıdır.

"MƏRKƏZİ AZƏRİ" İSTİXRAC PLATFORMASININ QAZMA MODULLARI AZƏRBAYCXANA GƏTİRİLİB