BAKU.06.08.2004.MEDIA-PRESS: Dünya iqtisadiyyatının həyatı neftdən asılıdır. Bununla belə: "neftin dünya ehtiyatları nə vaxt tükənəcək?" fundamental sualına dünyada hələ də birmənalı cavab verilməyib. Tarix göstərir ki, ən bədbin, eləcə də ən nikbin proqnozların əksəriyyəti doğrulmur. Washington ProFile beynəlxalq informasiya agentliyinin yazısında belə deyilir.
Enerji daşıyıcısı kimi neftdə qeyri-adi bir şey yoxdur. Əvəllər kimya sənayesinin başlıca enerji və xammal mənbəi daş kömyr idi. Hələ 1780 -ci illərdə avropa daş kömür mədənlərinin tükənməkdə olmasına dair proqnozlar verməyə başladılar.Lakin 21-ci əsrdə də Qərbi Avropa ərazisində heç kim tərəfindən işlənilməyən xeyli daş kömür ehtiyatları mövcuddurÖ Mövcuddur ona görə ki, üzü astarından bahadır.
Dünyada neftin ehtiyatlarına dair ilk proqnozu 1875-ci ildə Oqayo ştatının baş geoloqu Con Nyuberri verərək, bildirmişdi ki, dünyanın neft ehtiyatları tükənməkdədir.1880-ci illərdə dünyanın ən iri neft şirkəti Standard Oyl-un top-meneceri neftin tükəndiyinə inanaraq, şirkətin ona aid səhmlərini satıb.
ABŞ Dövlət Deprtamentinin analitiki Ceyms Akins 1973-cü ildə dərc etdirdiyi :"Crisis: The time is wolf is here" ( "Neft böhranı: Zaman əleyhimizə işləyir") kitabında da dünyada neft ehtiyatları barədə çox bədbin proqnozlar verib. The Club of Rome tədqiqat mərkəzi1975-ci ildə bəyan etdi ki, bəşəriyyət neft hasilatının zirvəsinə 2003-cü ildə çatacaq. CİA (Mrkəzi Kəşfiyyat İdarəsi) proqnozlarına əsaslanan ABŞ prezidenti Cimmi Karter 1975-ci ildə bəyanat verdi ki, bütün dünyada neft quyularının dibi görünür".
2003-cü ildə çapdan çıxmış "The Coming Oil Crisis" ("Yaxınlaşan neft böhranı") kitabınn müəllifi Kolin Kempbell sübut edir ki, yeni neft yataqlarının kəşfində zirvə dövrü 1960-cı illər olub və o vaxtdan bəri bəşəriyyətin işlətdiyi neft onun yeni kəşf etdiklərindən çoxdur.Kempbellin fikrincə bu, sübut edir ki, dünya yavaş-yavaş da olsa, həqiqətən bütün ölkələrin iqtisadiyyatını alt-üst edə biləcək dəhşətli neft böhranına yuvarlanmaqdadır. 2003-cü ildə International Energy Agency ( İEA- Beynəlxalq Energetika Agentliyi) proqnoz verdi ki, 2030-cu ilədək bütün dünyada neft istixracı azalacaq və yalnız Fars körfəzində hasilat artacaq. Dünya hasilat zirvəsinə 2010-cu ildə çatacaq. İEA dünyanın hələ kəşf edilməmiş yataqlarında təqribən 1 trilyon ton neft olduğunu və bu xammalın 70 faizinin Yaxın Şərqdən kənarda yerləşdiyini ehtimal edir.
Britiş Petroleum şirkətinin təhqiqatına görə, vəziyyət göründüyündən də ağırdır:istixracın indiki sürəti qalarsa, Kanada, Vyetnam və Böyük Britaniyanın kəşf olunmuş ehtiyatları- 6 ildən sonra, Norveçdə-8 , ABŞ-da - 11, Türkmənistanda -12, Rusiyada -19, Qazaxıstanda -27, Azərbaycanda-61, Meksikada-21, Nigeriyada-30, Qətərdə-55, Səudiyyə Ərəbistanında-85, BƏƏ-də-114, Küveytdə-127 və İraqda -128 ildən sonra tükənməlidir. American Petroleum Institute (Amerikan Neft institutu) məlumat verib ki, dünyadakı müyəssər neft mənbələrinin 95 faizi yaxın 56 ildə, qalan 5 faizi isə- 88 ildən sonra tükənəcək. Beləliklə, neftə əvəz tapmaq üçün bəşəriyyətin ən çoxu 30-50 il vaxtı var.
Energetika üzrə ekspert Vatslav Smilin hesablamalarına görə, dünyanın neft ehtiyatları kifayət qədər məhduddur - işlənən yataqlardakı - 850 milyard barrel, üstəgəl artıq kəşf olunmuş yataqların 150 milyard barrel ehtiyatı. Belələliklə, dünyanın neft ehtiyatları əslində 1 trilyonu keçmir və bu, bəşəriyyətin artıq istifadə etdiyi neft həcminin yalnız beşdə biri qədərdir. Proqnoza görə, neftə əhəmiyyətli qənaət üsulu tapılmasa, dünyanın neft ehtiyatları yalnız bir neçə onilliyə bəs edəcək. Müqayisə üçün: dünyada 1 trilyon ton daş kömür ehtiyatı var və indiki istehlak şəraitində 230 ilə kifayəd edər. Association for the Study of Peak Oil ("Neft tədqiqatçıları assosiasiyası") təşkilatının bir qrup alimi çıxardığı nəticəə görə, dünyada neft istixracının zirvəsi 2008-ci ilə təsadüf edəcək. Bu təşkilatın lideri Kyel Alekletti belə bir müqayisə üsuluna əl atır: neftdən kommersiya məqsədləri ilə istifadə olunduğu müddətdə bəşəriyyət 9 " stəkan içib". Hazırda dünya ildə 1 stəkan neft içir. Təxminən 9-10 stəkan da soyuducudadır ( oxu: kəşf olunmuş yataqlardadır). Heç kim Yerin təkində hələ nə qədər neftin gizləndiyini bilmir. Alekettiyə görə, belə stəkanların sayı üçdən artıq deyil.
Lakin proqnozlar çox vaxt reallıqdan uzaq olur. Massachusetts Institute of Technology (Massaçuset Texnologiya İnstitutu) əməkdaşı, professor Maykl Adelmanın məlumatına görə, 1970-ci ildə OPEK ölkələrinin kəşf olunmuş neft ehtiyatları 412 milyard barrel hesablanmışdı. 2003-cü ilədək bu ölkələr həmin ehtiyatın artıq 307 milyard barrelini çıxarıblar. Bununla belə, OPEK üzvlərinin kəşf olunmuş ehtiyatları indi 819 milyard barrel həcmində qiymətləndirilir. OPEK-ə daxil olmayan dövlətlərin o vatkı ehtiyatları 200 milyard barrel həcmində hesablanmışdı. Lakin sonrakı 33 ildə bu dövlətlər artıq 460 milyard barrel neft hasil ediblər, qalıq ehtiyatları isə 209 milyard barrel həcmindədir.Adelman hesab edir ki, proqnozlardakı səhvlər biliyin kafi olmamasındandır. Məsələn, 25 il öncə texnologiya dəniz yataqlarında dərinliyin 500 metrdən artıq olduğu məntəqələrdə neft çıxarmağa imkan vermirdisə, indi dənizdə nefti 4-5 min dərinlikdən çıxarırlar.
ABŞ Energetika İnstitutu hər il enerjinin müxtəlif növlərinin gələcəyinə dair strateji proqnoz dərc edir. 2025-ci ildə dünyada yarana biləcək vəziyyətin təhili olunduğu 2004-cü ilin məruzəsində , məsələn, iddia olunur ki,nefti dünya qiymətləri münəzzəm şəkildə artacaq, lakin artım tempi son onilliklər ərzində qeydə alınmış həddi keçməyəcək. 2010-cu ildə bir barrel neftin dünya qiymətləri $16,36 - $32,80 arasında, 2025=ci ildə isə müvafiq surətdə : $16,49 -$34,90 arasında dəyişəcək.
Neftin dünya qiymətləri istifadə olunan yataqların hasilat tempinə və yenilərinin işlənməsinə mütləq öz təsirin göstərəcək. Məsələn, qiymət aşağı olarsa, neft şirkətlərinə əl verməyəcək ki, dənizdəki kiçik yataqları işlətsinlər.Neft istehlakı texniki tərəqqidən də asılıdır. Çünki bu, mövcud yataqları daha uğurla istismar etməyə, nefti daha yaxşı emal etməyə və yanacaqdan daha qənaətlə istifadə etməyə imkan verir.
Məsələn, "üfüqi qazma" texnologiyası ( qazma yalnız "yuxarıdan-aşağı" deyil, həm də "yanakı" aparılır) yataqda olan neftin 50-60 faizini çıxarmağa imkan verir. Halbuki, ənənəvi texnologiyalardan istifadə şəraitində ehtiyatın yalnız 35 faizini çıxarmaq mümkündür. Belə mütərəqqi texnologiyaların uğurla inkişaf etdiriləcəyi və onlardan istifadə olunacağı təqdirdə, neft istelakı mövcud səviyyədə qalacaq və hətta azalacaq. Bununla yanaşı, süni neft istehsalı üzrə bir sıra perspektivli texnologiyalar da mövcuddur. Washington ProFile belə yazır.

YÜKSƏKSƏVİYYƏLİ AZƏRBAYCAN-İRAN DANIŞIQLARINDA 10 SƏNƏD İMZALANIB