BAKI.05.01.2004. MEDİA-PRESS: DANİEL YERQİN- Ekspertlər şurasının sədri, Kembric Energetika Tədqiqat Assosiasiyasının (CERA) rəhbəri. Ancaq bu şəxs dünyada daha çox "The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power" ( kitabın ruscaya tərcüməsi "İstixrac. Neft, pul və hakimiyyət uğrunda mübarizənin ümumdünya tarixçəsi" adlanır.) müəllifi kimi tanınır. 1993-cü ildə Yerqin və həmkarı Teyn Qustavson "Rusiya 2010-cu ildə və bu, dünya üçün nə deməkdir" məruzəsini dərc etdirdilər. "Finansovıye İzvestiya"nın müxbiri , belə deyək, " yarı yolda" müəlliflə mövzu barədə söhbətləşməyi qərara alıb:

-Rusiyanın inkişaf ssenarisini nəzərdə tutan kitabın nəşrindən 10 il keçir. Hər şey plan üzrə gedirmi?

-Biz liderliyin dəyişəcəyini və hakimiyyətə iqtisadiyyatı daha da inkişaf etdirməli olan qüvvələrin gələcəyini nəzərdə tutmuşduq.Rusiyada da ində məhz bu hal baş verir.

-Kitabınız sərmayəçilərin bir çoxu üçün " Rusiyaya girişə" çevrildi.1998-1999-cu illərdə adamların sizə nələr dediyini təsəvvür edə bilərəm…

-Axı,biz hsablamışdıq ki, 90-cı illərin sonunda ölkə böhranlla üzləşəcək. Oxucular üçün də gözlənilməz heç nə baş verməməli idi. Elə oradaca yeni lider barəsində proqnozlar var idi. Bu qəbil ssenarilərin yazılması - intellekt yarışıdır. Biz bütün mümkün incəlikləri nəzərə almalıyıq.

-Bu gün hamı deyir ki, yaxşılığa doğru dönüşün başlıca səbəbi neftin qiymətinin bahalaşmasıdır.

-Maraqlısı özlüyündə yüksək qiymətlər yox , onun hərəkət mexanizmidir. Günümüzün başlıca sualı da buna uyğun səslənməlidir - neftin qiymətləri iqtisadi inkişafa nə dərəcədə təsir göstərib.

-Elədirsə, sualın cavabını…

-Cavabı, təəssüf ki, yalnız təcrübi yolla - yəni qiymətlər düşəndə, almaq olar.

-Deyirlər ki, bu, heç vaxt baş verməyəcək.Bəzi təhlilçilər neft bazarında "qlobal qiymət yerdəyişməsi baş verdiyini" iddia edirlər.

-3 ildir neftin qiyməti yüksək olaraq qalır.Odur ki, bu təməyülün uzunmüddətliyi barədə bazarda gəzən söz-söhbəti anlamaq çətin deyil. Təcrübə isə əksini deyir: hər yüksəlişdə gələcək enişin bir əlaməti var və əksinə.

-Rusiya üçün neftin ən optimal qiyməti hansıdır?

-Bütün qalan dünya üçün məqbul olan qiymət. Belə deyək, 20 dollar civarında. İstehsalçı ölkələr bu nəvasanın tavanına, istehlakçılar isə- döşəməsinə üstünlük verirlər. Ancaq uzaq gələcəkdə yüksək qiymətləri saxlamaq istehsalçıların uzunmüddətli planlarına daxil deyil- heç kəs ö müştərisini müflisləşdirmək istəmir.

-Bəs, "müflisləşdirici" qiymət hansı səviyyədən başlayır?

-30 dollar artıq istehlakçı ölkələrin iqtisadiyyatına zərbə sayıla bilər. Bu isə istehsalçıların özünə zərbədir.

-Siz Rusiyanın energetika sektoruna xarici investisiyaların gələcəyini necə qiymətləndirirsiniz?

-TNK və BP arasındakı skaziş Rusiyanın neft sənayesi tarixində tam yeni səhifədir və bu, bütün dünya bazarına yönəlik güclü bir mesaj oldu. Məncə bu, hökumətin gələrlərinin artmasına gətirib çıxara bilən ümumi müsbət trendin məbdəidir.Əlbəttə ki, mənfi meyllər də var. Ancaq bütövlükdə götürsək, mən indi Rusiyanın neft sənayesinə göstərilən marağa heyran qalmışam. Ələlxüsus da 1998-99-cu illərlə müqayisədə. İndilikdə Rusiya və dünya neft sənayesinin inteqrasiyası baş verməkdədir.

- Rusiya neftinin istixracı da, ixracı da artır. Bu, Rusiya hökumətinin milli iqtisadiyyatın diversifikasiyası üzrə planları ilə nə dərəcədə uzlaşır?

-Putin komandasının, lap elə digər milli hökumətlərin, strategiyasının ümumi xətti bəllidir - neft satışından gəlirləri maksimuma çatdırmaq və bu gəlirlərin iqtisadiyyatın ayrı sahələrinə yönəldilməsinə nail olmaq. Təəssüf ki, belə siyasətin tarixi təcrübəsi heç də həmişə səmərə verməyib. Həmin gəlirləri havaya sovıurmuş dövlətlərin sayı həddən ziyadədir.Bir problem də var. Elə həmin təcrübə göstərir ki,bir qayda olaraq hökumətlər çox böyük gəlirləri bazar mexanizmləri ilə müqayisədə daha səmərəsiz sərf edirlər.

-1998-ci ilin "dəhşəti" təkrarlana bilərmi? Axı, o vaxt qiymət 10 dollardan da aşağı düşmüşdü…

- O zaman iki amilin üst-üstə düşməsi -böyük ehtiyatların mövcudluğu və eyni vaxtda neftə tələbatın düşməsi- başlıcı rol oynamışdı. Vəziyyət gələn il təkrarlana bilər: məsələn, Rusiya və İraq lap çox neft hasil edir, dünya iqtisadiyyatı isə onu sərf edə bilmir… Ancaq ümid edək ki, bu hal baş verməyəcək.

-Neftin düzgün proqnozlaşdırılması üçün daha əhəmiyyətlisi nədir: sənaye dünyası tələbatının öyrənilməsimi, yoxsa əsas istehsalçıların təklifləri?

-Ən yaxşısı ümumi daxili məhsuldan başlamaqdır - əgər iqtisadiyyatda yüksəliş dayanarsa, neft baza rında qiymətlər düşəcək. Doğrudur,1998-ci ilin təcrübəsi göstərir ki, qiymətlər 20 dollardan aşağı düşən kimi, ixracçılar daha ahəngdar hərəkət etməyə meyl göstərirlər.

-Sizin bütövlükdə gələn ilə aid proqnozunuz varmı?

-OPEK-ə üzv olmayan ölkələrdə istehsalın artması və İraqın qayıdışı bazarın başlıca amilləri olacaq. Əsas qızışdırıcı amil -OPEK və qeyri-OPEK üzvlərinin münasibətləridir. Rusiya son dərəcə mühüm rol oynayacaq.

-Rusiyanın və Neft kartelinin əlaqələri nə dərəcədə güclüdür? Bu cütlüyün gələcəyini necə görürsünüz?

-Labüd əməkdaşlıqda. Məncə, belə əməkdaşlıq demək olar ki, labüddür.

-Bəs OPEK-in öz gələcəyi?

-OPEK yaradılıb və ilk növbədə ona görə işləyir ki, üzv dövlətlərin neft sənayesi var. Deməli, ona qarşı ən böyük təhlükə neft ehtiyatlarına özəl mülkiyyətdən yarana bilər. Kartelin gələcəyinə daha çox təhlükə yaradan iki ölkə var -Əlcəzair və Nigeriya.

-Bəs, İraq barədə proqnozunuz?

-Çox mühafizəkar. Bərpa düşünüldüyündən də yavaş və mürəkkəb olacaq.Təhlükəsizlik sisteminin yoxluğu, sabotaj,istixracda elektirk təchizatı qıtlığı- bütün bunlar İraqda bərpanı ləngidir. Ekspertlər müharibədən qabaq hesablayırdılar ki, 1990-cı ilin səviyyəsinə çatmağa nə qədər vaxt lazım olacaq. İndi isə söhbət artıq 2002-ci ilin səviyyəsinə qayıtmaqdan gedir.

İraq müharibəsi neft uğrunda savaş idimi?

-Bütün Fars körfəzi regionunda sabitlik uğrunda. Bunu yalnız neftlə bağlamaq olmaz. İraq neftinə çatmaq problemi yox idi. Dünyada ayrı yerlər də var ki, orada neft kifayət qədərdir. İndiki müharibə əvvəlkinin 2-ci mərhələsidir. Bax, o zaman neft amili mühüm rol oynayırdı. Hamını çəkindirən bu idi ki, nəhayətdə Səddam Hüseyn bütün Fars körfəzi rayonunda nəzarətini bərqərar edəcək.

-Hansı hadisələr dünya energetika bazarının memarlığını ciddi əl gəzdirdi?

-Başlıcısı , dünya neft baza rında Rusiyanın strateji oyunçuya çevrilməsidir.Hələ 4-5 il əvvəl çox az adamın ağlına gələcəyi bir iş indi hamının etiraf etdiyi faktdır və dünyanın ən ir şirkətləri bu ölkəyə maraq göstərir. Başqa mühüm hadisə -Çinin netto-idxalçıya çevrilməsidir. Çin və Hindistan indi neft istehlakının yeni qlobal mərkəzidir. Əlbəttə, bazarda yeni qlobal enerji əmtəəsinin- maye təbii qazın (MTQ) peydav olması da ilin mühüm hadisəsidir.

-ABŞ Federal Ehtiyat sisteminin rəhbəri Alan Qrinspenə görə, MTQ makroiqtisadi amilə çevrilib.

-Heyrətləndirici faktdır. İndi biz əsl qlobal qaz bazarı yaradılmasına doğru irəliləyirik.!) il əvvəl isə bunu xəyala gətirmək belə olmazdı. Belə ehtimal etmək məntiqəuyğun olardı ki, qazın əsas ixracçısı olan ölkələr bu yanacaq növünün problemlərini müzakirə etmək üçün özlərinin forumunu yaradacaq. Rusiya dünyada, o cümlədən ABŞ-ın hə iki sahilinə, qaz ixrac edən ən böyük ölkəyə çevriləcək.

-Yeni bazarın yaranması biznesə necə təsir göstərəcək?

-Neft və qaz biznesləri birləşəcək. Bu iş artıq başlayıb. Dünya şirkətləri qaz biznesinə çox böyük sərmayə yatırmağa hazırlaşırlar. Bu saat Rusiya üçün də işləyir. Əgər o bu biznesdə iştirak etmək fikrindədirsə, tələsməlidir.

<<< <<<